پایگاه اطلاع رسانی پرستاری

ارتباط بين سبك زندگي و خصوصیات فردي – بارداری در زنان باردار

چكيده
مقدمه: سبك زندگي الگوهاي رفتاري است كه تحت تأثير متقابل خصوصيات فردي، تعاملات اجتماعي و شرايط اقتصادي، اجتماعي و محيط زندگي قرار مي‌گيرد. مهم‌تر اينكه سبك زندگي، الگوهاي سلامتي و بيماري را قوياً متأثر مي‌سازد. لذا از آنجا که بارداري از جمله دوران‌هاي زندگي است كه سبك زندگي افراد دستخوش يكسري تغييرات مي‌شود. مطالعه حاضر به بررسي ارتباط بين سبك زندگي زنان باردار و مشخصات فردي، باروري آنها مي‌پردازد تا عوامل افزاینده ارتقاء سلامت زنان مورد توجه قرار گیرد.
روش‌ها: پژوهش حاضر يك پژوهش توصيفي- تحليلي از نوع همبستگي است كه در آن اطلاعات به شكل مقطعي و از طريق تكميل پرسشنامه سبك زندگي (داراري 5 بعد تغذيه، استرس، روابط اجتماعي، فعاليت جسمي و فعاليت جنسي) و پرسشنامه مشخصات فردي، باروري (شامل سن فرد، سن بارداري، تعداد بارداري، سطح تحصيلات، شغل و خواسته يا ناخواسته بودن بارداري) در سال 1384 از 326 زن باردار تحت پوشش مراكز بهداشتي، درماني شهر شیراز با رعایت موارد ورود به مطالعه جمع‌آوري گرديد. جهت تجزيه و تحليل داده‌ها از آمار توصيفي و استنباطي و نرم‌افزار آماري SPSS استفاده گرديد.
نتايج: يافته‌هاي پژوهش نشان داد كه مطلوب‌ترين نمره در سبك زندگي، مربوط به بعد تغذيه و نامطلوب‌ترين نمره، مربوط به بعد فعاليت جسمي است. نتايج آزمون ضريب همبستگي نشان داد كه بين سن بارداري و استرس، بين تعداد حاملگي و فعاليت جسماني، بين سطح تحصيلات با فعاليت جسمي و تغذيه ارتباط معني‌دار وجود دارد. نتايج آزمون تي مستقل نشان داد كه در زنان با بارداري خواسته و ناخواسته، در بعد استرس و در زنان شاغل و خانه‌دار در بعد تغذيه و فعاليت جسمي تفاوت معني‌دار وجود دارد.
بحث: با توجه به نتايج پژوهش، آموزش و اطلاع‌رساني كافي به پرسنل و مراجعين در زمينه به كارگيري تكنيك‌هاي مقابله با استرس، برقراري روابط اجتماعي سالم، فعاليته جنسي ايمن و ضرورت انجام فعاليت جسمي صحيح و منظم در زمان دريافت مراقبت‌هاي بارداري، امري ضروري به نظر مي‌رسد.
واژه‌هاي كليدي: سبك زندگي، بارداري، خصوصیات فردي- خصوصیات باروری


مقدمه:

سبك زندگـي نظريه نسبتـاً شايعي است كـه بـراي اشـاره بـه روش زندگـي مـردم بـه كـار
مـي‌رود (1) و تحت تأثيـر متقابل خصوصيـات فردي و تعاملات اجتماعي و محيط زندگي قرار مـي‌گيرد (2) در دهه گـذشته سازمان بهـداشت جهاني به ميزان زيادي بر اهميت سبك زندگـي سالم تأكيد نموده است (3). بحث‌هـاي اوليه در مورد سبك زندگي در درجه اول بر تغذيه، ورزش و سيگار و استفاده از الكل متمركز بود در حالي كه امـروزه درك سبك زندگـي و رابطـه آن بـا سلامتي تغيير كرده است. در همين راستا يكي از اهداف تعيين شده سازمان جهاني تا سال 2020 ارتقـاء سبك زندگـي سالـم در افـراد است كـه براسـاس آن تمامي كشورهـا بايد تا سال 2020 فعالانه راهبردهايي را كه در بهبود زندگي فردي و اجتماعي مؤثر هستند در دستور كار خود قرار دهنـد و عواملـي كه بـه سلامتـي افـراد آسيـب مـی‌رسانند مثل فعالـيت‌هاي فيزيكي نامنـاسب، تغـذيه غلط، روابـط فـردي معيوب، استفـاده از مواد مخـدر و رابطه جنسي غير ايمن را كاهـش دهنـد (4). دارا بودن يـك سبك زندگـي خاص دلالت بر انتخاب آگاهـانه يا ناآگاهانه يك سري از رفتارها دارد.
رفتارهاي ارتقاء دهنده سلامتي، بخش لاينفك سبـك زندگي افراد و تعييـن كننده سلامتي آنها اسـت (5). سبك زندگي ابعاد مختلفـي را در بر مـي‌گيرد كه برخي از آنها شـامل تغذيه، روابـط اجتماعـي فعالـيت جنسـي و فعاليت جسمـي و استـرس است (6). استرس از طریق جسمي يـا روانـي فرد را درگير مي‌كنـد كنار آمدن مؤثر بـا استـرس يكي از ديگر ابعاد سبك زندگي سالـم اسـت (7). از آنجـا کـه بـارداری خـود دوره‌اي پراسترس است تأثيرپذيـري فرد باردار نسبت به استرس‌هاي متفاوت زندگي افزايش مي‌يابد. زن بارداري كه احسـاس كند به خوبي با استرس‌هـا كنار آمده و نسبت به تكنيك‌هاي مقابله با استرس آگاه باشد مراقبت بهتري از خود خواهد داشت و نسبت به زنان داراي استرس انرژي كامل‌تر و بيشتري را داراست (8).
یافته‌هـای حاصـل از برخی مطالعـات نشـان می‌دهد که مسائل سایکولوژیک در حین حاملگی از فاکتورهـای مهم پیش‌گوئی کننـده وزن موقع تولد و سن حاملگی در نوزاد است (9). همواره تأکید مي‌شود زنان در سنين باروري باید شيوه‌ي تغـذيه صحيح را به عنوان يكي از ابعاد زندگـي سالم داشته باشند تا بهداشت و سلامت مـادران به حـداكثر برسد و خطـر تولدهاي عـارضه دار كمتـر شود (10). مطالـعات نشان داده اسـت در رژیم‌هـای غذايی نامناسب از جمله گیاه‌خـواری زنـان با کمبود دریـافت مواد مغـذی ویتـامین و کـلسیم و آهن و محـدودیت دریـافت انرژی و پیشرفت نامناسب باردار همراه می‌باشد (11).
سطح سواد و تحصیلات زنان از جمله مواردی است که می‌تواند بر روی سبک زندگی تأثیرگذار باشد. در مطالعات متعدد بيشترين رفتارهاي سبك زندگي ناسالم در مادران جوان با تحصيلات كم گزارش شده است (12). يكي ديگر از مـواردي كه سلامت عمومي و رواني فرد را ارتقاء مي‌دهد و یکی از ابعاد سبك زندگي تلقي مي‌شود فعاليت جسمـي است. توصيه به انجام فعاليت جسماني در بارداري به خوب بودن و سلامتي كلي فردي مي‌انجامد (13). فعاليت جنسي نيز جزئي از سبك زندگـي را شامل مي‌شود. علائق و فعاليت‌هـاي جنسـي زنـان بـاردار و همسرانشـان غـير قابـل پيشگوئـي است. بسياري از فاكتورهاي فيزيكی، هورموني و رواني- اجتماعي بر تمايلات و پاسخ- هاي جنسي زنان باردار تأثيرگذار است (14). بعد اجتماعي از جمله ابعاد ديگر سبك زندگي است. اثرات متقـابل بین رفتـار و خصوصیـات مادر و سیستم حمایت اجتماعی ناکافی ممکن است زمینه را برای بروز مشکلات جفتی- رحمی در بارداری فراهم کند (8). نتايج برخي مطالـعات نشان داده روابط اجتماعي مثبت در بارداري با پيامد مثبت سلامتي همراه است و زنان بارداري كه به ميزان بيشتـري از حمـايت و روابـط مثبـت با همـسر برخوردارند ميزان كمتري از استرس را نسبت به آنهايي كه روابط اجتماعي نامناسبي دارند تجربه مـي‌كنند (15) و از آنجايي كه رفتارهاي ارتقـاء دهنده سلامتـي و بهينه زيستي رواني اجتماعـي افراد در تعيين موقعيت بهداشتي فرد كمك كننده است (16). مطالعـات متعدد هم اثر برخـی از عوامل مثـل سن فرد و سن بـارداری را بر بروز برخی ناراحتی‌ها در بارداری و ارتباط آن با سبک زندگی ثابت کرده است (17).
در دهه‌هـای گـذشته نیـز سـازمان بهـداشت جهانـي به ميزان زيادي براهميت سبك زندگـي سالم تأكيد كرده است. لذا اين پژوهش با اهداف تعييـن خصوصیـات فردی بـارداری (سن، سـن بارداري، تحصيـلات، شغل، تعداد حاملگي‌هاي قبلي خواسته ناخواسته بودن حاملگي) واحدهای مـورد پژوهش، تعییـن سبک زندگی واحدهـای مورد پژوهش و بررسی ارتباط بين سبك زندگي و خصوصیات فردي بارداري زنان باردار مراجعه كـننده به مراكز بهداشتـي درمانـي منتخب شـهر شيراز در سال 1384 انجام شد.
مواد و روش‌ها:
اين پژوهش، يك مطالعه توصيفي- تحليلي از نوع همبستگي است كه اطلاعات به شكل مقطعي جمع‌آوري گرديده است. نمونه‌گيري به صورت خوشه‌اي- تصادفي و حجم نمونه شامل 326 زن باردار داراي پرونده بهداشتي بوده است، كه جهت دريـافت مراقبت‌هـاي دوران بارداري از ابتـداي بـارداري تا پايـان بارداري به مـراكز بهداشتـي- درمـاني منتخب شهـر شيراز مراجـعه كرده‌انـد، متمـايل به شـركت در مطـالعه بوده‌انـد و زمـان كافي جهت پاسخ‌گويي به پرسشنامه پژوهش را داشته‌انـد. هرگونه محدوديت پزشكي (از جمله وجـود بيماري‌هـاي گوارشـي قبل از بـارداري، بيمـاري‌هاي عصبي، اندوكـرين تهوع و استفراغ شـديد حاملگي، چندقلويـي) كه تغيير در سبك زندگـي را موجب مـي‌شد، از جمله معيار عـدم ورود به پژوهـش بود. اطلاعـات لازم از طريـق پرسشنـامه 7 سئوالي مشخصات فردي– بارداري كه شامل (سن فرد، سن بارداري، سطح تحصيلات، شغـل، تعداد حاملگي‌هـاي قبلي و خواستـه يـا ناخـواسته بودن بارداري) بـود و پرسشنامـه 35 سئوالي سبك زندگي كه 5 بعد: تغذيه (12 سئوال)، استرس (11 سئوال)، فعاليت جسمي (4 سئوال)، روابـط اجتماعـي (5 سئوال) و فعـاليت جنسـي (3 سئوال) را در بر مي‌گرفت، جمع‌آوري گرديد. نمره بندي سئـوالات پرسشنامه براساس مقياس 5 درجه‌اي ليكـرت از (1 تا 5 به‌صورت هرگـز تا هميشه) براي هر سئوال طرح‌ريزي گرديد بـه صورتـي كه كسـب نمره 1 مطلوب‌تريـن سطح زندگـي و كسـب نمره 5 نامطلوب‌تريـن سبـك زندگـي را در سئـوال مربـوط به هر بعد نشـان مـي‌داد. بدين‌ترتيـب بيشترين نمـره‌ي كل سطح زندگي 175 (سبك نامطلوب) و كمترين نمره 35 (سبك مطلوب‌تـر) بود. به منظـور قابل مقـايسه بودن نمره هر بعد با نمره بعد ديگر. با توجه بـه اينكه تعـداد سئوالات بعدهـاي مختلـف سبـك زندگـي يكسان نبودند، پس از محاسبه ميانگـين نمرات خام در هر بعد، ميانگـين نمرات خام بر تعـداد سئـوالات در هر بعد تقسيم گرديـده تـا ميانگين نمرات در مقياس ليكرت بدست آيد.
اعتبار علمي پرسشنامه به روش اعتبار محتوي و اعتماد علمي آن براساس محاسبه‌ي ضريب آلفاي كرونباخ بيش از 70 درصد سنجيـده شد. جهت تجزيه و تحليل داده‌ها از روش‌هاي آمار توصيفي و استنباطـي(ضریب همبستگـی پیرسون، آزمون تی و تی مستقل) و نرم‌افزار آماري SPSS استفاده گرديـد. در اين پژوهش ميزان خطا 5 درصد در نظر گرفته شد.
نتايج:
در رابطه با خصوصيات فردي- بارداري واحد- هاي مورد پژوهش يافته‌هـاي پژوهش نشان داد كـه 1/59 درصـد نمونه‌هـای مورد پژوهـش در سنیـن 15 تا 24 سال، 37 درصـد آنها در سنيـن 34-25 سال و 9/3 درصد آنها در سنین 35 سال یا بالاتر قرار داشتند. 1/14 درصد آنها در 3 ماهه اول بـارداری، 2/36 درصـد در سـه ماهـه دوم بارداری و 7/49 درصد در 3 ماهه سوم بارداری به سر می‌بردند، 7/33 دارای تحصیلات دیپلم، 1/49 تحصیلات متوسطه و ابتدائـی، 3/8 دارای تحصیلات دانشگاهی و 9/8 درصد آنها بی‌سواد بودند. 9/93 درصد خانه‌‌دار 1/6 درصد شاغل و 3/77 حاملگـی خواسته و7/22 درصد حاملگـی ناخواسته داشتند. از میان واحدهای مورد پژوهش 8/51 درصد اول‌زا و 2/48 درصد چندزا بودند.
در رابطـه با تعييـن سبك زندگي واحدهـاي مورد پژوهش يافته‌ها نشان داد كه  مطلوب‌ترين سطح زندگي از ميان ابعاد مورد مطالعه، مربوط به بعد تغذيه با ميانگين 42/0± 35/2 و نامطلوب- ‌ترين سبك زندگي، مربوط به بعد فعاليت جنسي با ميانگين 82/0±62/3 بوده است. از آنجا كه در این پژوهش کسب نمره پائين‌تـر در هر کدام از ابعـاد مورد مطالـعه بيانگـر سبـك مطلوب‌تـر و کسب نمره بالاتر بيانگر سبك نامطلوب‌تـر بوده است. بدين‌ترتيـب جامعـه مورد پژوهـش نمره پائينـي را در بعد تغـذيه (سبك مطلـوب)، نمره متوسـط در بعد استرس و روابط اجتماعي، نمره بالايي را در بعد فعاليت جنسي و جسمي (سبك- ‌هاي نامطلوب) كسب كردند.
همچنين آزمون T نشان داد كه بين سن بارداري و بعد استرس، همچنين بين تعداد حاملگي و بعد فعاليت جسماني رابطه مثبت معني‌دار (01/0P<) وجود دارد. بدين صورت كه هرچه سن بارداري بيشتر شده، نمره استرس بيشتر مي‌شود و هر چه تعداد حاملگي‌هـا بيشتر شده، فعاليت جسمانـي كمتر مـي‌شود. ضريب همبستگـي پيرسون بيـن ميزان تحصيلات با نمره فعاليت جسماني و نمره تغذيه رابطه معكوس معنـي‌دار (01/0P<) نشان داد. به عبارتـي هرچه سطـح تحصيـلات بالاتـر مـي‌رود تغذيـه و فعاليت جسمانـي از پنج بعـد مورد مطالعه مطلوب‌تر مي‌شود. همچنين نتـايج نشان داد كه زنان داراي بارداري ناخواسته، استرس بيشتـري نسبت به زنان داراي بـارداري خواسته تجربه مي‌كنند و زنان شاغل باردار فعاليت جسمي و تغذيه‌اي مطلوب‌تـري نسبت به زنان خانـه‌دار دارنـد. همچنیـن بیـن تعداد بارداری‌هـا و نمره فعالیت جسمانی واحدهای مورد پژوهش ارتباط منفـی معنـی‌دار وجود دارد یعنـی هرچه تعـداد بارداری‌هـا بالاتر باشـد میزان فعالیت جسمانـی کمتر است (13/0r=).
بحث:
نتايج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد كه بعد تغذيه مطلوب‌ترين و بعد فعاليت جسمي و جنسي نامطلوب‌ترين بعد سبك زندگي در زنان باردار است. در اين زمينه مطالعه قارايبه (Gharaibeh) و همـكاران 2005 تأييد مـي‌كند كه زنان بـاردار اردني در بعد تغذیه نمره متوسطی را کسب نموده اما در رابطـه با فعالیت جسمی و کنترل استرس نمره کـمتری را دریـافت نمودنـد. در پژوهـش قارایبـه کسب نمره بیشتـر در هر بعـد به منزلـه مطلـوب بودن سبـک زندگـی در آن بعـد بـوده است (18).
در ايـن رابطه نتـايج مطالـعه چن (Chen) و همكاران 2005 نشان داد كه زنان باردار تايواني سبـك تغذيـه‌اي نامطلـوب و فعالـيت جسمـي متوسطي دارند (19). نتايج پژوهش همچنين نشان داد كه بين سطح تحصيلات و شغل زنان باردار با سبك زندگي آنها همبستگي وجود دارد. مطالعه چن و همکاران نیز نشان داد زنان باردار شـاغل با تحصيلات دبيرستاني، سبک زندگی مطلوبتري دارند.
مطالعه بوند (Bond) و همكاران 2002 نيز نشان داد كه زنان باردار اسپانيايي داراي سبك متوسط تغذيه‌اي و سبك مطلوب فعاليت جسماني بودند و سطـح تحصيلات و سن زنان بـاردار بـا نمرات سبـك زندگي آنها ارتباط مستقيم داشت و نیز نشان داده شد هرچه میزان تحصیلات بالاتر رود نمرات سبک زندگی نیز بیشتر می‌شود (20). که با نتیجه پژوهش فعلی همخوان می‌باشد. یکی از نتایـج قابل بحـث این پژوهـش رابطه سطـح تحصیلات با فعالیت جسمی وتغذیه است یعنی هر چه سطـح تحصیلات افزایش مـی‌یابد میزان تمایـل به فعالیـت جسمی و رویکـرد به تغذیـه مناسب بیشتر مـی‌شود. اما نمرات بعد تغذیه در مطالعه باند با میزان تحصیلات ارتباط معنی‌داری نداشت که این بر خلاف نتایج تحقیق پژوهشگر بوده است. هـمچنین در مطالعه باند و همکاران هرچه سن واحدهای مورد پژوهش بیشتر می‌شد سبک زندگی مطلوب‌تری در آنان مشاهده می‌شد در حالی که در پژوهش فوق هیچ ارتباط معنی- داری بین این دو عامل ملاحظه نشد. همچنین در پژوهش این محققین بین نمرات سبک زندگی و تعداد بارداری‌ها هیچ رابطه‌ای وجود نداشت. در صورتـی که در نتایـج پژوهش فـوق بین تعـداد بارداری‌هـا و نمره فعالیت جسمانـی واحدهـای مورد پژوهـش ارتباط مثبت معنی‌داری به چشم می‌خورد. آزمون آماري تی مستقل نشان داد كـه بين بعد استرس و بـارداري خواسته و ناخواسته تفاوت معني‌داري وجود دارد.
مطالعات ثقفي و همکاران 1383 نيز نشان داد كه بروز استرس در زن باردار و همسرش از پيامد- هاي خانوادگي اجتناب ناپذير حاملگی ناخواسته اسـت (21). گـلازیر (Glazier) و همـکاران نیز در مطالعه خود نشان دادند زنان دارای بـارداری ناخواسته استرس بیشتری را نسبت به زنان دارای بارداری خواسته تجربه می‌کنند (6). با عنايت به نتـايج حاصل از اين پژوهش، شايد بتوان گـفت افزایش سطح تحصیلات با افزایش آگاهی نسبت به فعالیت‌های جسمی و رعایت الگوی منـاسب تغذیه‌ای ارتباط دارد ضمن اینکه آموزش در بعد تغذيه در مراكز بهداشتي و توسط پرسنل بهداشتي به مـادران باردار در زمـان دريافت مراقبت‌هـاي بارداري، می‌تواند در ایجاد یک الگوی تغذیه‌های نسبتاً مطلوب دخیل باشد. اما آموزش ناكافـي و يا عدم آموزش متنـاسب با فرهنگ جامعه مورد پژوهش در زمينه لزوم كنترل استرس، برقـراري روابـط اجتماعي منـاسب، انجام فعاليت جنسـي صحيـح و فعـاليت جسمـي منظم و منـاسب را مـي‌توان دليلي بر نامطلوب بودن سبك زندگـي زنان باردار در دو بعد آخر تلقي كرد. لذا پيشنهاد مـي‌گردد در مراكـز بهداشتي واحدهايـي جهت مشاوره پيرامون چگونگي فعاليت‌هاي جسمي و جنسـي و چگونگي كـنترل استرس در بـارداري ايجـاد گردد، تا در جهت ايجـاد يا حفظ سبـك زندگي سالم و متناسب با خصوصيات و فرهنگ افراد به‌خصوص در زنان داراي بارداري ناخواسته و زنان خانه‌دار با استفاده از وسايل سمعي- بصري و تهيه‌ي كتابچه و پمفلت‌هاي آموزشي، آموزش- ‌هاي لازم انجام گيرد.


منابع:
1. احمدي ك. بهداشت اپيدميولوژي آمار حياتي. چاپ اول. تهران: انتشارات تيمور زاده. 1375.
2. Lyons R, Langi L. Healthy life style: Tenting. The effectiveness of lifestyle approaches to improve Health. The Canadian consortium of health promotion canter Oct, 2000; 25 (7): 317.
3. Regina L. T, Lee and Alice Y.T, Yuen Loke. Population T risk life style Behariors. Health promoting Behariors and psychsocial well – being of university student in hong kong. Public health nursing may 2005; (22): 204.
4. پارساي س، رضا سلطاني پ. بهداشت مادر و كودك. چاپ اول. تهران: انتشارات سنجش. 1381.
5. Dianm, Fraser, Morgaret A, cooper Myles text book for midwifes, Churchill, London 14th ed. London. Churchill Levingston.
6. Glazier, Elgar, Goel, Hozapfel. Street, Social support and emotional distress in a community sample of pregnant woman. J psychosom obstet Gynaecol Sep 2004; 25 (3-4): 247-55.
7. نصيري م. بهداشت رواني بارداري و زايمان. اصفهان: نشر و تبليغ بشري. 1379.
8. بيگی ن. بررسي ارتباط بين استرس دوران بارداري و وزن موقع تولد نوزاد. پايان‌نامه كارشناسي ارشد مامايي دانشكده پرستاري دانشگاه علوم پزشكي اصفهان. 1372.
9. Alvarado R,Medina E,Aranda W.The effect of  psychosocial variables during pregnancy and in birth and gestational age of new born.Rev Med chi 2002 may; 130 (5): 561-8.
10. Kaiser L.L. & Allen L. Position of the American dietetic association. Vol. 102 nutrition and lifestyle for a October 2002: 1479- 1490.
11. Hrone & Kudlackora. Deficient intake of nutrient and the resulting health complication in vegetarians in the course of pregnancy and lactation. Gynecol. Mar 2005; 70 (20): 161-4.
12. Hobel C. & Culhan J. Role of psychoscial and Nutritional stress on poor pregnancy outcome. CA 90048 and Jefferson Medical school, Philadelphia, PA 19107- 5587. July 2002.
13. Tuteya AK, Talley NG, Joos SK, Woehi JV, Hickam DH. Is constipation assocated with decreased physical activity in normally active subyects?
Am y. 100): 12.4-9LAastroenterol. Yan 2005
14. Olds S, London M. Ladewing P, Davidson M Maternal – new born nursing & women’s health care. seen 7th, pearson ed. 2004.
15. Jiroy Wong. S, Dunt D, Gold’s worthy. Social support and antenatal clinic. Atlen dance among Thai pregnant woman. In Hotyai. Journal of advanced nursing. Fiber 1999 (29):395
16. Regina L.T, Alice y. T, Yuenloke. Population at risk life style behaviors health promoting behaviors and psychosocial well of university students in Hong Kong. Public health nursing May 2005 vol (22) P: 209
17. Dukas,Willett&Giovannucci.Association between physical activity ,fiber intake and other life style  variables and constipation in astudy of women. Amj Gastroenterol. Aug 2003; 98 (8): 1790-6
18. Gharaibeh M, AL maaitah R. &Aljada N . Life style practices of Jordanian pregnant women. International Nursing Review 2005; 52: 92-100.
19. Chen M, James K, Hsu L, Chang Sh, Huang L, and Wang E. Populations at risk: Empirical  studies health – related behavior and adolescent mothers. Public health Nursing. July 2005; 22 (4): 280.
20. Bond Marry lou, Jones Elaine, Gason cason Carolyn, Campbel paige, Hall Jennifer, Acculturation effects on health promoting lifestyle behaviors among Hispanic origin pregnant women. Journal of Multicultural Nursing Health 2002; (8) 2: 61.
21. ثقفي ز. حاملگي ناخواسته. پايان‌نامه كارشناسي ارشد، دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي اصفهان، 1383.