پایگاه اطلاع رسانی پرستاری

منبع / نويسنده : فريده عطار پارسايي

در بيمارستان شهيد قاضي طباطبايي تبريز ، سال 1378

چكيده

    با وجود اينكه شيمي درماني بعنوان يك ارزش اساسي در درمان بيماران سرطاني شناخته شده است . سبب اثرات جانبي زيادي از جمله تهوع و استفراغ مي شود . به طور معمول تكيه گاه اصلي درمان تهوع و استفراغ استفاده از داروهاي ضد استفراغ است اما اين داروها درهمه در بيماران تحت شيمي درماني موثر نيستند . به علاوه معمولاً اثرات جانبي ناخواسته ايجاد مي كنند و در ضمن موجب افزايش هزينه هاي بستري شدن بيمار مي شوند هدف از اين مطالعه بررسي تاثير آرامسازي پيشرونده عضلاني progressive Muscle Relaxation (PMR) برروي تهوع استفراغ و اضطراب ناشي از شيمي درماني است.

روش كار

در اين مطالعه نيمه تجربي ، ابزار گرد آوري داده ها پرسشنامه خود گزارشي تهوع ، استفراغ و پرسشنامه اضطراب آشكار و پنهان اسپيلبرگر است . بيست نفر از بيماران سرطاني كه براي اولين بار تحت شيمي درماني قرار داشتند و مايل به شركت در اين مطالعه بودند ، به طور تصادفي به دو گروه آزمون (ده نفر ) و شاهد (ده نفر) تقسيم شدند . گروه آزمون علاوه بر مراقبت هاي پرستاري روتين ، آموزشهاي آرامسازي پيشرونده عضلاني دريافت نمودند.

نتايج

اين پژوهش تاثير PMR در وضعيت اضطراب آشكار را تاييد نمود P>00/5 ؛ در وضعيت تهوع ، استفراغ و استفراغ خشك و اضطراب پنهان از نظر آماري تاثير را نشان نداد P>00/5 .

بحث

هر چند از نظر آماري تاثير RMR در وضعيت تهوع ، استفراغ و استفراغ خشك مورد تاييد قرار نگرفت، اما از نظر باليني نيايد از اثرات مثبت آن چشم پوشي كرد . در اين مطالعه تاثير PMR بر روي اضطراب پنهان مورد تاييد قرار نگرفت ، شايد به دليل كه اضطراب پنهان بيشتر به ويژگيهاي شخصيتي فرد مربوط مي شود و كمتر تحت تاثير بيماري سرطان و شيمي درماني قرار مي گيرد .

كلمات كليدي : شيمي درماني ، تهوع ، استفراغ ، اضطراب .

مقدمه

امروزه سرطان دومين عامل مرگ و مير بعد از بيماريهاي قلبي در امريكا است كه 7/23 درصد مرگ و ميرها را شامل مي شود . در سال 1996 برآورد شده 13590مورد جديد سرطان و 554740 مورد مرگ و مير ناشي از سرطان در ايالات متحده وجود داشته است . بيش از هشت ميليون نفر آمريكايي زنده امروز سابقه سرطان دارند و پنج ميليون از آنها بيش از پنچ سال است تشخيص داده شده اند روند رشد سرطان در ايران نيز همانند ساير كشورها روبه افزايش است . شيمي درماني اولين انتخاب براي درمان بسياري از سرطانهاست كه مي تواند محل هاي متاستاتيك و مخفي سرطان را كه كه معمولاً به ديگر روشهاي درماني جواب نمي دهند ، تحت تاثير قرار بدهد . تعداد بيماران تحت شيمي درماني در همه كشورها رو به افزايش است به طوري كه طبق گزارش مركز آمار انيستيتو سرطان تهران در سال 1357 تعداد بيماران سرطاني تحت شيمي درماني در اين مراكز 991/10 نفر در سال 1356، 645/11 نفر و در سال 1377 ، 514/12 نفر بوده است كه روند رو به رشدي را نشان مي دهد با وجود اينكه شيمي درماني يك روش درماني مهم در معالجه و تسكين بيماران سرطاني است سبب اثرات جانبي چون تهوع و استفراغ مي شود (9 ،8 7، 6) تهوع و استفراغ مي تواند چنان براي بعضي از بيماران ناراحت كننده باشد كه ممكن است سبب شود دوره تجويز شده درمان را ادامه ندهند. امتناع از شيمي درماني باعث كاهش اميد به زندگي در بيمار مي شود (7،6) بنابراين نياز به تلاش هاي قابل ملاحظه اي براي درمان تهوع و استفراغ ناشي از شيمي درماني وجود دارد.

بطور معمول تكيه گاه اصلي درمان تهوع و استفراغ استفاده از داروهاي ضد استفراغ است اما اين داروها در همه بيماران تحت شيمي درماني موثر نيستند داروهاي ضد استفراغ اغلب اثرات جانبي ناخواسته اي ايجاد مي كنند .محدوديت روشهاي درماني ، پژوهشكران را واداشت تا تاثير رفتار درماني را بر روي كنترل تهوع و استفراغ بررسي كنند ، مداخلات رفتاري مثل آرامسازي پيشرونده عضلاني ،خواب مصنوعي و حساسيت زدايي منظم مي تواند در كاهش تهوع و استفراغ ناشي از شيمي درماني به بيماران كمك كند مطالعات نشان داده استكه هر يك از اين تكنيكها در كاهش تعداد دفعات و طول مدت تهوع و استفراغ و همچنين در كاهش اضطراب موثر هستند از طرفي مداخلات رفتاري مثل آرامسازي پيشرونده عضلاني روشهايي هستند كه بيماران مي توانند به عنوان يك استراتژي مراقبت از خود آن را به طور مستقل انجام دهند اين روش كاملاً غير تهاجمي بوده و ممكن است نياز بيماران را براي كاربرد داروهاي ضد استفراغ كاهش دهد .اين روش اثرات جانبي كمتري دارد و موجب صرفه جويي در هزينه هاي بستري شدن بيمار مي شود.

مطالعات محدودي در مورد تاثير روش هاي رفتاري آرامسازي در كنترل تهوع و استفراغ ، اضطراب و ديگر اثرات جانبي شيمي درماني وجود دارد (6،11) بنابراين هدف از اين مطالعات تعيين تاثير آرامسازي پيشرونده عضلاني بر وضعيت تهوع ، استفراغ و اضطراب بيماران تحت شيمي درماني است.

مواد و روش كار

در اين مطالعه نيمه تجربي ، از پرسشنامه خود گزارشي تهوع و استفراغ تهيه شده توسط پژوهشگران و پرسشنامه اضطراب آشكار و پنهان اسپلبرگر براي جمع آوري داده ها استفاده شد . نمونه هاي اين مطالعه تعداد بيست نفر از بيماران سرطاني كه براي اولين بار تحت شيمي درماني قرار مي گرفتند و تمايل به شركت در اين مطالعه را داشتند ، از طريق نمونه گيري آسان انتخاب شدند ؛ سپس به صورت تصادفي به طور مساوي به دو گروه شاهد و آزمون تقسيم گرديدند . گروه آزمون علاوه بر مراقبت هاي پرستاري كه گروه شاهد دريافت مي كرد ، آموزش آرامسازي پيشرونده عضلاني نيز دريافت مي نمود. داده هاي جمع آوري شده قبل و بعد از شيمي درماني در دو گروه با استفاده از آمار توصيفي و استنباطي چون من ويتني ونرم افزار كامپيوتري SPSS مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت . توضيح اينكه دو گروه از نظر مشخصات فردي ، اجتماعي ، و خصوصيات باليني نظير جنس ؛ سن، تشخيص پزشكي ، نوع داروهاي شيمي درماني دريافتي ،نوع داروهاي ضد استفراغ ، وضعيت بيمه ، طول مدت بيماري ، وضعيت تاهل ، تعداد فرزندان ، ميزان تحصيلات ، شغل و ميزان در آمد ماهيانه همگون شده بودند.

نتايج

در رابطه با تعيين تاثير آرامسازي پيشرونده عضلاني در وضعيت تهوع ناشي از شيمي درماني ، نتايج نشان داد كه ميانگين نمرات تهوع در 12، 24 ،36 ،48 ،60 و 72 ساعت پس از شيمي درماني در گروه آزمون به ترتيب 8/2 ، 9/3، 8/3 ، 4/2، 2، 9/1و در گروه شاهد به ترتيب 2/4، 5/4، 6/5 ، 7/6، 1/5، 5/5 ¸ميانگين مجموع نمرات كسب شده از ابزار سنجش تهوع در كل 72 ساعت در گروه آزمون 8/16

(6/11=SD) و در گروه شاهد (59/18=SD)بوده است . آزمون من ويتني اختلاف معني داري را بين نمرات دو گروه نشان نداد (63/0=p، 0/25=U) جدول .

همچنين نتايج نشان داد كه ميانگين نمرات استفراغ 12، 24، 36، 48، 60 و 72 ساعت پس از شيمي درماني در گروه آزمون به ترتيب 6/1 ، 7/0، 3/2، 9/0و 8/0 در گروه شاهد به ترتيب 1/2 ، 3/1 ، 9/2، 6/3، 4/3و 9/2 و ميانگين مجموع نمرات كسب شده از ابزار سنجش استفراغ در كل 72 ساعت در گروه آزمون 6/7(04/5=SD) و در گروه شاهد 2/16 (48/10=SD) بوده است . آزمون من ويتني اختلاف معني داري را بين نمرات دو گروه (آزمون و شاهد ) نشان نمي دهد (524/0=p، 0/24=U جدول .

بعلاوه نتايج نشان داد ميانگين نمرات استفراغ خشك 12، 24، 36، 48، 60و 72 ساعت پس از شيمي درماني در گروه آزمون به ترتيب 4/0 ، 7/1 ، 8/1، 8/0 و6/0 و در گروه شاهد به ترتيب 3/2 ، 87/1، 4/2 ، 4/3، 7/2، 9/2 و ميانگين مجموعه نمرات كسب شده از ابزار سنجش استفراغ خشك در كل 72 ساعت در گروه آزمون 1/6(51/4=SD) و گروه شاهد 5/15(08/12=SD) بوده است . آزمون من ويتني اختلاف معني داري را بين نمرات و گروه نشان نداد (0892/0=P، 5/27=U) جدول

اما نتايج نشان دهنده آن است كه ميانگين نمرات اضطراب آشكار در گروه آزمون در پيش و پس از آموزش آرامسازي پيش رونده عضلاني به ترتيب 9/45و 7/42و ميانگين و انحراف معيار تفاوت امتيازات كسب شده از عبارات اضطراب آشكار در گروه آزمون به ترتيب 2/3و 53/2 مي باشد ؛ در حاليكه ميانگين نمرات اضطراب آشكار گروه شاهد پيش و پس از آزمون به ترتيب 0/46 و 9/56 بوده است . به طوري كه ميانگين و انحراف معيار تفاوت امتيازات كسب شده از عبارات اضطراب آشكار به ترتيب 9/10و 73/2 مي باشد . آزمون من ويتني اختلاف معني داري را بين تفاوت امتيازات در دو گروه نشان داد (0001/0=P، 0/0=U) جدول

ميانگين نمرات اضطراب پنهان گروه آزمون پيش و پس آزمون به ترتيب 1/44 و 3/43 و ميانگين و انحراف معيار تفاوت امتيازات كسب شده از عبارات اضطراب پنهان به ترتيب 8/0 و 49/2 است؛ در حاليكه ميانگين نمرات اضطراب پنهان در گروه شاهد پيش و پس از آزمون به ترتيب 9/49و 0/51 و ميانگين و انحراف معيار تفاوت امتيازات كسب شده از عبارات اضطراب پنهان نيز به ترتيب 1/1 و 31/4 است . آزمون من ويتني اختلاف معني داري را بين تفاوت امتيازات در دو گروه نشان نداد (14/0= P، 5/30=U) جدول

بحث

براساس نتايج حاصل از تجزيه و تحليل يافته هاي اين مطالعه نمي توان تاثير آرامسازي پيش رونده عضلاني در وضعيت تهوع ، استفراغ خشك ناشي از شيمي درماني را تاييد و اين شايد به علت كم بودن حجم نمونه هاي مطالعه باشد . هر چند با مقايسه ميانگين نمرات دو گروه در زمانهاي مختلف پس از شيمي درماني نمي توان از نظر باليني از اين تاثير چشم پوشي كرد . به طوري كه در گروه آزمون نمرات كلي تهوع و استفراغ پس از آزمون نمرات كلي تهوع و استفراغ پس از آموزش در تمام مدت كاهش يافته است؛ در حالي كه در گروه شاهد اين نمرات به بالا ترين سطح در 48و 60 ساعت پس از شروع شيمي درماني افزايش يافته و سپس به همان حال باقي مانده است . اين كاهش در ميانگين نمرات كلي تهوع و استفراغ ممكن است به طور مثبت به بالا بردن كيفيت زندگي بيمار كمك كند . به علاوه كنترل تهوع و استفراغ در طي اولين دوره شيمي درماني از نظر پيشگيري از وقوع تهوع و استفراغ يا كاهش آنها پس از شروع شيمي درماني مهم خواهد بود . در مطالعه اي كه آركاوArakaw در سال 1997 در ژاپن انجام داد، آموزش PMR نمرات كلي تهوع و استفراغ را در تمام مدت در گروه آزمون كاهش داد. در حالي كه اين نمرات در گروه شاهد به بالاترين سطح در شصت و 72 ساعت بعد از شروع شيمي درماني افزايش يافته است اين مسله شايد به علت زياد بودن حجم نمونه هاي مورد مطالعه است به طوريكه اين پژوهشگر در سال 1995 همين تحقيق را با تعداد هشت نمون انجام داد و به دليل كم بودن حجم نمونه ها نتوانست تاثير آرامسازي را بر روي تهوع و استفراغ ناشي از شيمي درماني تاييد كند .

در اين مطالعه آرامسازي پيشرونده عضلاني در وضعيت اضطراب آشكار ناشي از شيمي درماني تاثير داشت و به طور معني داري موجب كاهش آن شد . آراكاو (1997) در مطالعه ديگر گيفت Gift و همكارانش (1992) تاثير آرامسازي در كاهش اضطراب بيماران مبتلا به COPDرا نشان دادند .

در اين مطالعه تاثير آرامسازي پيشرونده عضلاني بر روي اضطراب پنهان مورد تاييد قرار نگرفت ؛ شايد به دليل كه اضطراب پنهان به ويژگيهاي شخصيتي فرد مربوط مي شود و كمتر تاثير بيماري سرطان و شيمي درماني قرار مي گيرد .

پيشنهادات

بر اساس يافته هاي اين پژوهش مي توان پيشنهاد كرد تمرينات آرامسازي پيشرونده عضلاني در مراقبت هاي روتين پرستاري از بيماران سرطاني تحت شيمي درماني گنجانده شود . مديران خدمات پرستاري نيز مي توانند با داير نمودن برنامه هاي آموزشي ضمن خدمت ، پرستاري نيز مي توانند با دايرنمودن برنامه هاي آموزشي ضمن خدمت ،پرستاران را با تكنيكهاي مختلف آرامسازي و اهميت آن آشنا سازند و به اين ترتيب زمينه را براي ارتقاءمراقبت هاي پرستاري ازبيماران سرطاني فراهم آوردند . برنامه ريزان و استادان پرستاري دانشجويان را با تكنيكهاي آرامسازي آشنا سازند . با توجه به نتايج مطالعه نمي توان چنين نتيجه گرفت كه آرامسازي پيشرونده بر اينها تاثير دارد تا بعنوان روش غير تهاجمي جهت كاهش عوارض فوق بكار رود . از طرفي نتايج حاصل از اين مطالعه مي تواند به عنوان اطلاعات پايه در پژوهش هاي بعدي مورد استفاده قرار گيرد .