پایگاه اطلاع رسانی پرستاری

    
    آقاي دکتر، به عنوان اولين پرسش بفرماييد، سالک چيست؟
    
    سالک بيماري پوستي مشترک بين انسان و حيوان است که از راه نيش پشه خاکي آلوده به انگل به انسان منتقل مي شود. عامل سالک، انگل ليشمانيا است که به دو شکل روستايي )مرطوب( و شهري )خشک( وجود دارد.
    
    سالک روستايي با شهري چه تفاوتي دارد؟
    
    در نوع شهري مخزن بيماري انسان و سگ سانان )مثل سگ، روباه و شغال( و در نوع روستايي مخزن بيماري جوندگان وحشي )مثل موش هاي صحرايي به نام جربيل ها( هستند. اين انگل در پوست بدن مخزن )انسان، سگ، موش و...( به صورت کروي يا بيضوي و بدون تاژک زياد مي شود و پس از خونخواري پشه خاکي از بدن فرد آلوده، در روده پشه خاکي به صورت دراز، کشيده و تاژک دار دوباره تکثير پيدا مي کند و در صورتي که پشه مذکور بدن فرد سالمي را نيش بزند، به شکل کروي يا بيضوي تبديل شده و با ورود به بدن فرد ديگر، وي را آلوده مي کند.
    
    ناقل اين بيماري پشه خاکي است؟
    
    بله، پشه خاکي از جنس فلبوتوموس، ناقل اين بيماري است. اندازه اين پشه 2 تا 3 ميلي متر است. هنگام نشستن بال هاي خود را به صورت هفت نگه مي دارد و به صورت جهشي پرواز مي کند. پشه هنگام غروب، وقتي که براي تغذيه وارد محيط مي شود ضمن گزش و خونخواري از زخم سالک، انگل را مي خورد، انگل در بدن پشه به رشد و نمو ادامه مي دهد. پس از يک هفته با خونخواري از بدن فرد سالم اين انگل را به وي انتقال مي دهد. منتها زخم سالک در همان مکان نيش پشه ظاهر مي شود. پشه خاکي فلبوتوموس در تمام طول سال فعال است، اما اوج فعاليتش از ارديبهشت تا شهريورماه است.
    
    به جز پشه، مخزن بيماري يعني انسان، موش و سگ مي تواند انگل را به انسان منتقل کند؟
    
    خير، اينها فقط مخزن بيماري هستند، انسان سالم تنها از طريق پشه خاکي آلوده به انگل، مبتلامي شود. در واقع فرد سالم در تماس با انسان آلوده بيمار نمي شود.
    
    پشه خاکي در کجا زندگي مي کند؟
    
    اين حشره در طول روز در زباله هاي ساختماني، پناهگاه هاي گرم، تاريک و مرطوب مثل شکاف و درزهاي ديوار، توالت، لانه جوندگان، کنده درختان، کنار جويبارها، پشت لوازم منزل )قاب عکس و کمد( و اصطبل ها، استراحت و تخم ريزي مي کند و هنگام غروب و ساعت هاي اوليه شب براي خونخواري و تغذيه از استراحتگاه خود خارج مي شود.
    
    علائم بيماري سالک به چه صورتي است؟
    
    زخم سالک به شکل هاي منفرد يا متعدد ديده مي شود. )البته به علت تعدد گزش يا خاراندن زخم و انتقال انگل به قسمت هاي سالم پوست، در بيشتر مواقع به صورت متعدد بروز مي کند.( پس از ورود انگل به پوست، در ناحيه مذکور، ابتدا برآمدگي کوچک و قرمزرنگي ظاهر مي شود، سپس وسعت ضايعه بيشتر شده و به صورت زخمي باز درمي آيد که در نوع شهري بدون ترشحات است و در نوع روستايي زخم باز و برجسته همراه با ترشح زرد يا شيري رنگ مشاهده مي شود که روي آن را دلمه کثيف و قهوه يي رنگي مي پوشاند. در نوع شهري زخم ها تا يک سال و در نوع روستايي زخم 6 تا 9 ماه باقي مي ماند و پس از بهبودي، جاي زخم )در هر دو نوع شهري و روستايي( به صورت جوشگاه فرورفته و پايدار در مي آيد که تا پايان عمر باقي است و در نواحي مثل صورت به زيبايي فرد لطمه مي زند. گفتني است در بيشتر مواقع عفونت هاي ثانويه باکتريايي و قارچي روي اين زخم ها اضافه مي شوند و باعث تشديد علائم و دوام بيشتر زخم ها مي شوند.
    
    در حال حاضر کدام استان هاي کشور ما آلوده هستند؟
    
    اين بيماري در کشور ما به دلايل مختلفي، چون مهاجرت افراد غيرمصون به مناطق آلوده، افزايش نسبي درجه حرارت، توسعه و مکانيزه شدن کشاورزي، گسترش سريع و بدون برنامه شهرها، تغييرات محيط زيست و... در حال افزايش است. سالانه بيش از 20 تا 30 هزار نفر به آن مبتلامي شوند. )طبق آمار سال 1383(. استان هاي اصفهان، بوشهر، گلستان، خراسان )رضوي، شمالي و جنوبي(، هرمزگان، قم، کرمانشاه، سمنان، ايلام، فارس و حتي تهران از مناطق آلوده کشور هستند.
    
    در سالک نوع شهري فرد مبتلاتا چه زماني مخزن بيماري است؟
    
    تا هنگامي که زخم فعال است )حدود يک سال(، اما در صورت بهبودي زخم، فرد مخزن بيماري محسوب نمي شود.
    
    چرا مدت زمان بهبودي در افراد مختلف، متفاوت است؟
    
    اين موضوع به عوامل مختلفي چون سيستم ايمني، رژيم غذايي، ميزان انگل وارد شده به بدن و... بستگي دارد.
    
    پس از يک بار ابتلافرد مصونيت دائمي پيدا مي کند؟
    
    خير. مواردي ديده شده که فرد مجدداً مبتلاشده است. در هر دو نوع سالک )روستايي و شهري(، فرد مصونيت نسبي پيدا مي کند.
    
    اين بيماري کشنده است؟
    
    خوشبختانه کشنده نيست، اما به ندرت، به علت عدم رعايت نکات بهداشتي، کزاز يا عفونت هاي ديگر از راه زخم فرد را آلوده مي کنند و باعث مرگ وي مي شوند.
    
    آيا سالک درمان قطعي دارد؟
    
    بله و به دو صورت موضعي و سيستميک قابل درمان است. در صورت عدم درمان، خود به خود نيز بهبود پيدا مي کند: منتها از آنجايي که در سالک نوع شهري، انسان مخزن بيماري است بايد افراد مبتلابراي درمان مراجعه کنند تا ضمن درمان هاي سيستميک يا موضعي، زخم هاي آنها پانسمان شود و پشه نتواند با زخم ها تماس داشته باشد.
    
    آيا راه هاي درماني سالک روستايي و شهري متفاوت است؟
    
    خير. هر دو به يک شيوه درمان مي شوند، منتها در نوع روستايي در مواقع خاصي )مثل وجود زخم روي صورت، مفصل يا متعدد بودن زخم( درمان انجام مي شود.
    
    سالک هم واکسن دارد؟
    
    در حال حاضر واکسن اين بيماري در مرحله تحقيقاتي است و ايران از جمله کشورهايي است که تحقيقات عمده يي در اين زمينه انجام داده است.
    
    وزارت بهداشت براي کنترل اين بيماري چه اقداماتي انجام داده است؟
    
    از برنامه هاي وزارتخانه، بيماريابي فعال است که در حال حاضر در بم در حال اجرا است، بدين ترتيب که برنامه خانه به خانه داريم و تسهيلات درماني به طور رايگان در اختيار بيماران قرار مي گيرد. از ديگر برنامه هاي ما تامين داروي رايگان، آموزش جامعه و کنترل جمعيت جوندگان است، بدين ترتيب که تا 500 متر اطراف خانه هاي روستايي جونده کشي انجام مي شود.
    
    چرا بيماريابي فعال تنها در شهر بم در حال انجام است؟
    
    کار بيماريابي خانه به خانه، کار بزرگي است. بنابراين ابتدا از شهر بم که در سال هاي اخير، يکي از معضلاتش سالک شهري بود، کار را آغاز کرديم. اگر نتيجه موفقيت آميز شد )که در کشورهاي ديگر موفقيت آميز بوده است( به ديگر نقاط کشور بسط مي دهيم.
    
    از راه هاي پيشگيري اين بيماري بگوييد.
    
    از آنجا که پشه مذکور هنگام غروب و شب فعاليت مي کند، افراد مقيم در مناطق آندميک سعي مي کنند در اين زمان ها، از خانه خارج نشوند يا از لباس هاي پوشيده )مثل شلوارهاي بلند، بلوزهاي آستين دار( استفاده کنند. استفاده از پمادهاي دورکننده حشرات به هنگام کار و خواب، استفاده از پشه بند با سوراخ هاي ريز يا استفاده از پشه بند آغشته به سم )همزمان با غروب آفتاب(، نصب توري فلزي با منافذ ريز به در و پنجره ها، جمع آوري و دفن بهداشتي مستمر زباله از محيط زندگي، جمع آوري و دفن فضولات و کودهاي حيواني از محل زندگي انسان و دام، ترميم شکاف ها و حفره هاي موجود در ديوارها و ديگر بخش هاي واحد مسکوني انسان و دام، تخريب اماکن متروکه، مبارزه با جوندگان و سگ هاي ولگرد، از ديگر روش هاي مبارزه با اين بيماري است.