پایگاه اطلاع رسانی پرستاری

برخی از اتفاقات حتی تصورشان هم ترس آور است. یكی از این اتفافات این است كه به خاطر حرفه خودتان از كسانی كه نمی شناسید و گاهی حتی چهره شان را هم ندیده اید، خطرناك ترین و كشنده ترین بیماری ها را بگیرید. روزانه صدها هزار انسان با چنین خطراتی دست به گریبان اند. هر روز هزاران نفر از كسانی كه خودشان نجات بخش زندگی دیگران هستند با این اضطراب دست به گریبان می شوند كه آیا سرنگی كه به دستشان فرورفته، قطره ای كه به چشمشان پاشیده یا خونی كه روی بدنشان ریخته، حاوی بیماری هولناكی است یا نه. كادر پزشكی و آزمایشگاهی، پرستاران، بهیاران و حتی خدمه ساده ای كه در بخش های مختلف بیمارستان كار می كنند با این هراس مواجه اند. به این ترتیب به نظر می رسد هم آموزش كادر پزشكی و بیمارستانی در زمینه رعایت نكات ایمنی ضروری است و حتی باید اجباری شود و هم لازم است امكانات ایمنی به وفور در اختیار كادر پزشكی قرار بگیرد. حتی لازم است بازرسان ویژه ای بر رعایت اصول ایمنی و حفظ سلامتی كادر پزشكی به ویژه در مراكز خصوصی نظارت دقیق داشته باشند و با متخلفان به طور جدی برخورد كنند.
مدتی است كه امكانات ایمنی بهتری به ویژه در مراكز دولتی در اختیار كادر پزشكی قرار می گیرد. یكی از این امكانات دستكش است. در مقابل، كمبود عینك های موسوم به گاگل به شدت احساس می شود. وجود این عینك ها از آن جهت ضروری است كه هر آن ممكن است ترشحی به چشم كاركنان بپاشد.
تهدید بیشتر برای كسانی كه اطلاعات كمتری دارند
یك كارمند آزمایشگاه تعریف می كند كه چند سال پیش یك دكتر آزمایشگاه براثر فرورفتن اتفاقی سرنگ آلوده به ایدز، به این بیماری مبتلا و بعد فوت شد. همسر او هم این بیماری را گرفت. یك دكتر داروساز تعریف می كند كه چندی پیش دختر جوانی اشك ریزان برای گرفتن دارو به او مراجعه كرد. قضیه از این قرار بود كه ظرف محتوی نمونه های آزمایشگاهی كه در میانشان یك نمونه احتمالی ایدز بود از دستش رها شده و قطره ای به چشمش جهیده بود. او حالا باید تا وقتی كه جواب آزمایش اش را دریافت می كند، با این نگرانی دست و پنجه نرم كند كه آیا به بیماری خطرناكی مبتلا شده است یا نه. این درحالی است كه او نمی دانسته مراكزی وجود دارد كه می توانسته به سرعت به آنها مراجعه كند و تحت آزمایش و درمان فوری قرار گیرد.
مطالعاتی كه در دیگر كشورها انجام شده نشان می دهد كه اگر كاركنان اقدامات احتیاطی انجام دهند، می توان از بیشتر موارد خطرزا اجتناب كرد.
برخی از مراكز بیمارستانی بزرگ بویژه در تهران مدتی است كه به سلامتی كاركنانشان اهمیت بیشتری می دهند. آنها وضع آزمایشگاه ها را برای ایمنی كاركنان بهتر كرده اند و وسایل محافظتی نظیر دستكش را به وفور در اختیار آنها قرار می دهند. به تدریج كه سطح تحصیلات كادر بیمارستانی هم بالا می رود، آنها بیشتر احتیاط می كنند. با این وجود همچنان مشكلات زیاد است.
دكتر «مهسا - ش» دانشجوی دوره رزیدنتی كه دوره آموزشی اش را در بیمارستانی بزرگ طی می كند می گوید: «پزشكان در باره راه های انتقال بیماری ها و در نتیجه درباره رعایت نكات ایمنی اطلاعات دارند. به تدریج كه بر سطح سواد كاركنان آزمایشگاه ها افزوده می شود، آنها هم دراین زمینه اطلاعاتشان بالا می رود. در حالی كه پیش تر كاركنان آزمایشگاهی بیشتر تكنسین بودند و راه های انتقال بیماری ها را نمی دانستند. اما خطر دیگر كاركنان بیمارستانی را كه اطلاعات كمی دارند تهدید می كند. مثلاً كارگرانی كه به عنوان خدمه كار می كنند و باید آشغال ها را جمع كنند باید هنگامی كه ترشحی را جایی خالی می كنند یا پانسمان های بازشده را جمع می كنند مواظب باشند. در حالی كه به این موضوع توجهی ندارند. همچنین باید بعد از انجام كار دستشان را بشویند و از دستكش استفاده كنند. اما آنها مراقب نیستند وعلتش این است كه آموزش ندیده اند. اما آموزش پرستاران بهتر شده و می دانند كه حتماً باید از دستكش استفاده كنند و دستشان را دائم با آب فراوان و صابون بشویند. در باره دانشجویان هم پزشكان بسیار حساس اند و دائم به آنها تذكر می دهند. اما برخی از كاركنان با وجود آگاهی از خطرات، بی احتیاطی می كنند. برای مثال با این كه قدغن است كه كاركنان آزمایشگاه سوزن ها را دوباره سر جایش بگذارند با این حال این كار را می كنند و از سطل های مخصوص استفاده نمی كنند. به هرحال این نیاز احساس می شودكه آموزش برای همه كادر بیمارستانی از جمله خدمه اجباری شود.»
● به حرف بیمار استناد نكنید
هر نوع ترشحی از بدن و هر نوع نمونه ای از بافت انسان ممكن است آلوده باشد و كاركنان بیمارستانی را در معرض خطر قرار دهد. این را بسیاری از كاركنان نمی دانند و یا به آن اهمیت نمی دهند.
فتح الله شجاعی كه سال ها در بخش آزمایشگاهی بیمارستان های دولتی كار كرده، می گوید: «كاركنان آزمایشگاه با مریض در تماس نیستند ولی با مایعات آنها سرو كار دارند. این مایعات می تواندحاوی ویروس ایدز، هپاتیت یا دیگر بیماری های خطرناك باشد. در گذشته ماسك و دستكش نبود. در حالی كه در حال حاضر همه كارها با دستكش انجام می شود. در گذشته كاركنان حتی مجبور بودند در مواردی با لبشان مایعی را بیرون بكشند. درحالی كه در حال حاضر دراین زمینه از دستگاه هایی استفاده می شود. حتی در بیمارستان های بزرگ دیگر كاركنان با سرنگ هم خون نمی گیرند و از لوله هایی استفاده می كنند كه حالت خلأ دارد. سوزن را می كوبند و خون به داخل لوله كشیده می شود. با این حال این امكانات در همه جا و بویژه در شهرستان ها وجود ندارد و یا این كه بسیاری از كاركنان خودشان رعایت نمی كنند. در حالی كه به طور كلی كادر پزشكی باید این تصور را داشته باشندكه همه مراجعان بیماری دارند و نباید به گفته خود بیمار استناد كنند. چون ممكن است برخی بیماری شان را كتمان كنند و برخی دیگر حتی خودشان هم از بیماری شان اطلاع نداشته باشند. بنابراین لازم است كاركنان در مورد هر بیماری، از دستكش ،ماسك و وسایل خون گیری استریل استفاده كنند و لوله ها هم یك بار مصرف باشد. برخی از امكانات نظیر ظروف یك بار مصرف و دستكش مطمئن هم اینك در دسترس است. همچنین زباله ها باید قبل از دور ریختن استریل شود. به طور كلی نیز كادرهای بیمارستانی باید برای حفظ ایمنی آموزش ببینند و از جمله بدانند كه اگر اتفاقی رخ داد چه بكنند. آنها نباید اتفاقات را سرسری بگیرند و لازم است كه به طور فوری به كمیته های تشخیص عفونت مراجعه كنند تا آزمایش شوند و مدتی تحت درمان قرار بگیرند.»
● نظارت بر آزمایشگاه های خصوصی
البته در بعضی از آزمایشگاه های خصوصی كه بیشتر به فكر درآمد هستند و نیز شهرستان ها كه امكانات و سطح آگاهی، كمتر است مشكلات بیشتر است. «سیما - الف» كارمند یك آزمایشگاه خصوصی می گوید: «در بخش میكروب شناسی برای كشت میكروب باید هودهایی وجود داشته باشد. ولی این هودها اغلب در آزمایشگاه های خصوصی وجود ندارد. چون گران است.
مسأله خون گیری هم وجود دارد. در هنگام خون گیری كارمند هم از راه تنفس با بیمار در تماس است و هم ناچار است كه سرنگ را از خون پر كند. در حالی كه سرنگ هایی به نام «وكیوتریز» وجود دارد كه احتمال آلودگی را كمتر می كند. ولی باز هم در آزمایشگاه های خصوصی به طور معمول از آنها استفاده نمی شود. در این آزمایشگاه ها دستكش به فراوانی بیمارستان های دولتی وجود ندارد و روزی یك عدد دستكش به كاركنان داده می شود و اگر پاره شود با خودشان است. از لحاظ گندزدایی هم مشكل وجود دارد. خدمه خونی كه روی زمین می ریزد را با تی پاك می كنند و حداكثر ساولون می ریزند. همین امر می تواند باعث انتقال بیماری های سالمونا، اچ آی وی و سل شود. دستگاه های سانتریفیوژ هم ضعیف كار می كند و هر لحظه ممكن است لوله ها بشكند و مایعات پخش و حتی وارد چشم شود. در نتیجه كاركنان باید عینك داشته باشند در حالی كه عینك وجود ندارد. دفع زباله ها هم استاندارد نیست. باید سر سرنگ ها به وزارت بهداشت تحویل داده شود ولی پشت در می گذاریم. در بخش هورمون شناسی هم كاركنان با اشعه گاما در تماس اند كه سرطان زاست. در این بخش هم باید هود وجود داشته باشد كه نیست.»
او می افزاید: «در همه نقاط جهان هم ممكن است به طور اتفاقی سرنگ در دست كارمند فرو رود یا لام بشكند و مایعش پخش شود. منتها به خاطر همین خطرات حرفه علوم آزمایشگاهی ارزش زیادی دارد و كاركنان از نظر مالی تأمین می شوند. در حالی كه در كشور ما مسئول آزمایشگاه چند شیفت كار می كند و همین امر هم می تواند هرچه بیشتر ریسك كار را بالا ببرد. به طور كلی كارمندان آزمایشگاه هم از لحاظ ایمنی كار و هم از لحاظ مالی باید احساس آرامش كنند.»
پژوهشی كه در سال ۷۶ در بیمارستان دكتر شریعتی اصفهان انجام شد، نشان داد كه از نظر میانگین، حوادث رخ داده شاغلان تشخیص و پاراكلینیكی در رتبه نخست، كاركنان بخش های درمانی در رتبه دوم و شاغلان بخش های عمومی و پشتیبانی در رتبه سوم قرار دارند. حادثه تماس پوستی با خون یا دیگر مایعات بدن هم بیشترین فراوانی وقوع را داشته. در این پژوهش ۹ عامل بروز حادثه بررسی شد كه میان آنها بیشترین حادثه مربوط به فرو رفتن سر سوزن در قسمتی از بدن بود. در این تحقیق به مطالعات انجام شده در یك بیمارستان دانشگاهی در سوئد اشاره شده كه از ۴۳۷ حادثه گزارش شده، تماس با خون در بیشتر موارد در میان پرستاران بوده است و شایع ترین حادثه نیز مربوط به فرو رفتن سر سوزن بود كه ۳۵ درصد آنها هم هنگام سرپوش گذاری مجدد اتفاق می افتاد.
البته ممكن است انواع دیگری از خطرها هم كادر بیمارستانی را تهدید كند. مثلاً یكی از آنها تماس با بیماران مسلول است. بنابراین به خاطر گستردگی این حرفه به آنها اشاره نمی كنیم. اما این واقعیتی است كه كادر بیمارستانی هر لحظه ممكن است بر اثر یك اتفاق به بیماری های خطرناكی مبتلا شوند. خود این افراد با افراد زیاد دیگری در تماس اند و می توانند از یك درمان گر و نجات بخش به عامل انتقال بیماری تبدیل شوند. این در حالی است كه هر چند جلوی اتفاق را نمی توان گرفت ولی با آموزش همه كاركنان بیمارستانی از جمله خدمه و ارائه امكانات كافی برای افزایش ضریب ایمنی آنها، می توان از وقوع بسیاری از اتفاقات جلوگیری كرد.

حمیده احمدیان راد